Gambiya Cumhuriyeti
GAMBİYA CUMHURİYETİ
GENEL BİLGİLER. Yüzölçümü : 11 295 km². Başkenti ve en büyük kenti: Banjul (49 186 nüf.; 1991 tah.)
TOPLUM YAPISI. Nüfusu (1990 tah.): 848 147; nüfus yoğunluğu: Km²'ye 75 kişi. Nüfus dağılımı (19851: Kırsal kesimde % 80; kentlerde % 20. Yıllık nüfus artış hızı (1990): % 3,1. Resmî dili: İngilizce. Başlıca dinler: İslâm.
EĞİTİM VE SAĞLIK. Okuma-yazma oranı (1985): Yetişkin nüfusun % 25'i. Üniversite sayısı (1991): Yok. Hastane yatak sayısı (1981): 756. Hekim sayısı(1981):66. Ortalama ömür(1990): Kadınlarda — 50; erkeklerde—46. Bebek ölüm oranı( 1990): 1 000 canlı doğumda 140.
EKONOMİ. GSMH (1990 tah.): 196 milyon dolar; kişi başına ulusal gelir (1990): 230 dolar. Etkin nüfus dağıtanı {1986tah.): Tarım — % 75; sanayi, ticaret ve hizmetler— % 19; yönetim % 6. Dış ticaret 1990): Dışalım— 155 milyon dolar; dışsatım — 122 milyon dolar. Ticaret yaptığı başlıca ülkeler: İngiltere, İtalya, Almanya, ABD, Çin. Para birimi: 1 dalasi= 100 butut.
YÖNETİM. Türü: Cumhuriyet. Yasama gücü: Millet Meclisi. Yönetim bölümlenmesi: 6 yönetim bölümü ve başkent Banjul.
ULAŞIM
Demiryolları (1991): Yok. Karayolları (1986): Toplam 2 388 km. Başlıca limanları: 1. Başlıca havaalanları: 1.
Bu ırmak şeridinin güneyinde ve kuzeyinde "banto faros" (Mandinga dilinde "bataklığın ötesi") adı verilen daha yüksek düzlükler yer alır. Atlas okyanusu yakınındaki düzlükler, çoğunlukla deniz baskınına uğramış oldukları için tarıma elverişli değillerdir. Daha doğudaysa, dönem dönem ırmağın taşkın suları altında kalan düzlükler, pirinç tarımına elverişlidir. "Banto faros"un ötesinde, kuzey ve güney sınırlarına doğru ilerlendikçe daha yüksek ve daha iyi akaçlanan topraklara geçilir: bu kesimde ülkenin en önemli besin maddeleri olan sorgum (sorgo) ve pirinç ile Gambiya'nın en önemli dışsatım maddesi olan yerfıstığı yetiştirilir. Ülkenin en yüksek kesimi doğu sınırı yakınındadır: Yalnızca 49 m yükselti.
Tropikal iklim etkisindeki ülkede, yağış mevsimi hazirandan ekime kadar sürer. Yıllık sıcaklık ortalamaları batıda 25 °C ile doğuda 28 °C arasında değişir. Kıyıda yıllık yağış ortalaması 1 295 mm, iç kesimlerdeyse, 1 090 mm'dir.
Gambiya'da yaşayan halklar, iki öbekte toplanan diller konuşan beş ana gruba ayrılır: Nüfusun büyük bölümünü oluşturan, geçimlerini tarımla sağlayan Mandingalar (345 000 nüf.) ve ticaretle uğraşan Seranuleler (56 000 nüf.) Batı Atlas okyanusu dilleri konuşurlar. Hayvancılıkla geçinen Fulalar (113 000 nüf.) ile tarımla geçinen Voloflar (108 000 nüf.) ve Jolalar (59 000 nüf.) Mande dili konuşurlar. Resmî dil İngilizce'dir. Halkın yaklaşık % 90'ının müslüman olduğu ülkede, kentli nüfusun büyük bölümü ülkenin başkenti ve en büyük kenti Banjul'da yaşar.
Gambiya ekonomisi, dışsatım gelirlerinin yaklaşık % 90'ını sağlayan yer fıstığına ve yerfıstığı yan ürünlerine dayalıdır. 1980 yıllarının büyük bölümündeki kuraklıklar tarımı olumsuz etkilediğinden, dış ticaret sürekli açık vermekte ve ekonomi büyük ölçüde dış yardımlara dayanmaktadır. Yeni gelişmekte olan turizmle ilgili alt yapı projeleri yürürlüğe konmuş olmakla birlikte, ekonominin gelişmesi tarımın çeşitlendirilmesine bağlıdır.
TARİH VE DEVLET YAPISI
Gambiya'daki halkların çoğu, ülkeye günümüzdeki Senegal'in sınır kesimlerinden göçtüler. XV. yy'a doğru, Mali İmparatorluğu'yla işbirliği yapan Mandingalar vadiye yerleşerek, ırmak boyunca ticareti denetimleri altına alan bir dizi krallık oluşturdular.
İlk olarak Portekizlilerin ulaştığı (1955) günümüzdeki Gambiya topraklarında, Portekizlilerin 1618'de ticaret haklarını İngilizlere satmalarından sonra, 1660'ta İngilizler Fort James adasında bir kale kurdular. XVIII. yy'da Fransa'yla bölgede üstünlüğü elde etmek için savaşıp, 1807'de ırmağın denize döküldüğü yerdeki Bathurst'ta (günümüzde Banjul) bir ticaret acentesi kurdular.
1889'da Fransa'yla anlaşılarak günümüzde sınırları belirlenen Gambiya, bir İngiliz sömürgesine dönüştürüldü. Bu arada XIX. yy'da ülkede İslâm dini hızla yayıldı. 1906'da köleliğin yasaklandığı sömürgeye, 1965'te bağımsızlık tanındı.
1970 Anayasası'na göre başkanlık tipi bir cumhuriyet olan Gambiya, bağımsızlıktan bu yana cumhurbaşkanı olan Dawda K. Jawara ile İlerici Halk Partisi tarafından yönetilmektedir. 1981 'deki bir hükümet darbesi girişimi Senegal birliklerinin yardımıyla başarısızlığa uğratılmış ve hemen ardından, 1 Şubat 1982'de Gambiva ve Senegal, Senegambiya Konfederasyonunun kurulduğunu ilan etmişlerdir: Bu konfederasyonda her iki devlet egemenliğini koruyacak, buna karşılık silah kuvvetler birleştirilecek, iç ve dış siyasetler bağdaştırılacak, para ve ekonomi birliği kurulacaktı. Ama iki devlet arasındaki ilişkiler bozulmuş ve 30 Eylül 1989'da konfederasyonun dağıtıldığı açıklanmıştır. 1990'da başlayarak muhalefetin şiddetlenmesi üstüne, Haziran 1991'de Millet Meclisi çok partili rejime geçilmesin sağlayacak yeni bir Anayasa hazırlamakla görevlendirilmiş, Nisan 1992'de yapılan seçimlerde İlerici Halk Partisi çoğunluğu elinde tutmayı sürdürmüştür.
Gambiya
Batı Afrika'da devlet. Üç yandan Senegal topraklarıyla sınırlı olan, batıda 475 km'lik bir kıyıyla Atlas okyanusuna açılan Gambiya, Gambiya ırmağı vadisinin aşağı ve orta kesimlerinde yayılır; Afrika'nın en küçük dev Jetlerinden biridir: Dar bir şerit halinde olan topraklarının genişliği 24-48 km arasında değişir.
YÜZEYŞEKİLLERİ, TOPLUM YAPISI VE EKONOMİ
Toprakları bütünüyle Gambiya ırmağının vadisinde yer aldığı için önemli bir yükseltiye rastlanmayan ülkede batıda ırmak kıyısındaki topraklar çok alçaktır ve margrov bataklıklarıyla örtülüdür. Denizden 130 km içerdeki Elephant adasında, ırmak kıyısındaki topraklar biraz daha yüksektir ve kayalıklarla bölünmüş bataklıklarla örtülüdür. 300 km kadar içerde kayalar yüksekleşir (6-9 m) ve vadi daralır.